УХЛАШ НИМА УЧУН КЕРАК?

Агар сиз тун бўйи уйғоқ бўлсангиз – ихтиёрий, зарурат туфайли ёки ухлаш учун уринишларингизга қарамай – уйқу сизнинг фаровонлигингиз учун қанчалик муҳимлигини тез орада биласиз. Чунки, уйқу ҳаммага керак, аммо ҳар уч америкалик катта ёшдагилардан бири бу неъматга тўймайди.

Уйқу етарли бўлмаслигининг оқибатлари жиддий ҳисобланади, шунинг учун нега уйқу муҳимлигини, у қандай ишлаши ва қандай қилиб ўзингизга яхши тунги уйқу олиш ҳақида ўрганса арзийди.

Уйқу нима? 

Уйқу танангиз ва онгингизни қайта қувватлаш имконини берувчи муҳим функция бўлиб, уйғонганингизда сизни тетик ва ҳушёр қилади. Етарли  уйқу, шунингдек, тананинг соғлом бўлишига ва касалликларнинг олдини олишга ёрдам беради. Етарлича уйқу бўлмаса, мия тўғри ишлай олмайди, бу сизнинг диққатни жамлаш, аниқ фикрлаш ва хотираларни қайта ишлаш қобилиятларингизни бузади.

Уйқу турли муҳим жисмоний ва психологик функцияларни бажаради, жумладан: 

1.Ўрганиш ва хотирани мустаҳкамлаш. Уйқу диққатни жамлашга ёрдам беради ва мияга хотираларни тартибга солиш ва намоён қилиш имконини беради — буларнинг барчаси ўрганиш учун жуда муҳимдир.

2.Мулоҳаза юритиш ва қарор қабул қилиш. Уйқу инсоннинг хавф ва таҳдидларни билиш қобилиятига таъсир қилади. Соғлом уйқу тўғри фикр юритиш, тўғри қарор қабул қилиш ва бошқа ижро функцияларини қўллаб-қувватлайди.

3.Муаммони ҳал этиш. Тадқиқот шуни кўрсатадики, уйқу инсоннинг мураккаб муаммоларни ечиш имкониятини оширади.

4.Энергияни тежаш. Уйқу одамларга узоқ вақт давомида қисқарган фаолият давомида энергияни тежаш имконини беради.

5.Ўсиш ва шифо. Уйқу тана тўқималарининг ўсиши ва зарарни тиклаши учун зарур бўлган ўсиш гормонини чиқаради

6.Иммунитет. Уйқу иммунитетни қўллаб-қувватлайди, бу организмга касалликлар ва инфекцияларга қарши курашиш имконини беради.

Инсонлар Ердаги барча турлар сингари, 24 соатлик тун ва кундуз циклига эга. Уйқунинг баъзи назарияларига кўра, тунда ухлаш одамларга бир вақтнинг ўзида йиртқичлардан қочиш, энергияни тежаш ва дам олишга бўлган эҳтиёжини қондириш имконини берган. Шунингдек, бу уларни икки хил шароитда – кундузи ва зулматда ҳаётга мослаштирди. Одамларга 24 соатлик кеча-кундуз циклига мувофиқ яшашга ёрдам берадиган биологик ритмлар мавжуд. Бу ритмлар уйқу билан бир вақтда ишлайди – одам узоқ вақт уйғоқ бўлган сари кучайиб борувчи ухлаш истаги – одамларни кечаси уйқусираб, эрталаб уйғоқ бўлишига олиб келади.

Ҳар оқшом, қоронғи тушганда, тана уйқу гормони мелатонинни чиқаришни бошлайди ва ҳар куни эрталаб ёруғлик келиши билан танадаги мелатонин даражаси аниқланмайди. Кечқурун тушиши ва эрталаб тана ҳароратининг кўтарилиши бу циклга ҳамроҳ бўлиб, уйқучанликни ва керакли вақтда уйғоқликни оширади.

Уйқунинг босқичлари

Бизнинг уйқу архитектурамиз, яъни тананинг уйқунинг муайян босқичларида айланиш усули – уйқу пайтида юзага келадиган соғайиш каби фойдали жараёнларни таъминлайди. Уйқунинг учта тезкор бўлмаган босқичидан сўнг тез кўз ҳаракати, уйқунинг охирги босқичи мавжуд. Тўрттасини бошдан кечириш одатда 1,5 дан 2 соатгача давом этади.

1- босқич: Бу уйқунинг энг енгил босқичи бўлиб, у одатда бир неча дақиқа давом этади.

2- босқич: Соғлом катталар одатда туннинг ярмини иккинчи босқич уйқусида ўтказадилар. Мия фаолияти секинлашганда, хотирани сақлаш ва ўрганишга ёрдам берадиган фаоллик кузатилади.

3- Босқич :  “секин тўлқинли уйқу” ёки “чуқур уйқу” деб ҳам аталади, У одамнинг тетиклик ҳисси билан уйғонишига ёрдам беради. Ушбу босқичда қон босими пасаяди, юрак уриши ва нафас олиш тезлиги секинлашади ва тана ўсиш гормонини чиқаради. Одатда бу босқичда одамлар туннинг тахминан 10% дан 20% гача ўтказадилар.

4 – босқич: Тез кўз ҳаракатли уйқу: Номидан кўриниб турибдики, бу уйқу босқичида одамларнинг кўзлари вақти-вақти билан тез ҳаракат қилади. Кўп ёрқин туш кўриш уйқу пайтида содир бўлади. Хотира консолидацияси бу босқичда содир бўлади. Бу одатдаги тунги уйқунинг 20% дан 25% гача, кўпи эрталабга тўғри келади.

Соғлом одамлар бир кечада бир неча марта уйқунинг барча тўрт босқичидан ўтишади. Мунтазам уйқу бузилиши, шунингдек, уйқу апноуси каби уйқу архитектурасига таъсир қилувчи бузилишлар жисмоний ва руҳий саломатлик учун жиддий оқибатларга олиб келиши мумкин.

Қанча уйқу керак?

Мутахассислар одатда катталарга кечаси камида етти соат ухлашни тавсия қилади. Бироқ, уйқуга бўлган эҳтиёж ҳар кимда кескин фарқ қилиши мумкин. Фаолият даражангиз, соғлиғингиз ҳолати ва бошқа кўплаб омиллар сизнинг қанча ухлашингизга таъсир қилади. Лекин оптимал соатлар сони одатда ёш ва ҳаёт босқичига қараб маълум бир оралиқда бўлади.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *