САВАННАЛАР ФАҚАТ АФРИКАДАМИ?

Саванналар шунчаки тропик яйловлар эмаслигини биласизми?  Саванналар флора ва фауна ўртасидаги нозик мувозанатга эга экотизимларни ўзига жалб қилади.  Ўрмонлардан фарқли ўлароқ, саванналарда йиллик ёғингарчилик миқдори кўп. Аммо уларнинг ўзига хос хусусияти тарқоқ дарахтлардир.  Бу ноёб хусусият қуёш нурларининг ерга этиб боришига имкон беради, турли ўсимликлар ва ҳайвонларнинг биргаликда яшаши учун уйғун муҳитни яратади. Африкадан Австралиягача чўзилган бу хилма-хил яшаш жойлари ҳайвонлар ва ўсимликларнинг бой глобал иқлимини тақдим этади. Бу уларни Ернинг энг жозибали ва жонли био иқлимидан бирига айлантиради. 

1.”Саванна” сўзи Таино халқининг «Забана» сўзидан келиб чиққан. “Саванна” сўзининг келиб чиқиши ажойиб тарихий алоқага эга. У таино тилидаги “Забана” сўзидан олинган бўлиб, бу атама  кенг яйловлар ва очиқ ландшафтларнинг моҳиятини ўзида мужассам этган. Кариб денгизининг туб аҳолиси бўлган таино халқи бу сўзни биринчи марта дуч келган кенг текисликларни тасвирлаш учун ишлатган.  Бугунги кунда “саванна” атамаси бутун дунёда эътироф этилган ва қўлланилади. У қитъалар бўйлаб турли хил экотизимларни ифодалайди. Сўзнинг бой тарихи бизга маданиятлар ва тилларнинг ўзаро боғлиқлигини ва табиат дунёси бизнинг умумий тушунчамизда қандай ўчмас из қолдирганини эслатади.

2.Саванналар Ер майдонининг тахминан 20% ни эгаллайди.

 Саванналар, шунингдек, тропик яйловлар сифатида ҳам танилган, кенг ва хилма-хил экотизимлар бўлиб, улар Ернинг тахминан 20% ни эгаллайди.  Бу ноёб ландшафтлар бутун дунё бўйлаб кенг диапазонда, биринчи навбатда, тропик ва ярим тропикларда учрайди, улар ёмғир ўрмонлари ёки чўллар бўлмаган катта ҳудудларни эгаллайди.

Улар Антарктидадан ташқари барча қитъаларда жойлашган, баъзи йирик саванналар Жанубий Америка, Шимолий Австралия, Ҳиндистон ва Осиёдаги Мянма (Бирма)-Таиланд минтақасида жойлашган.

 Саванналар бой биологик хилма-хиллиги ва ўтлар, тарқоқ дарахтларнинг ўзига хос комбинацияси билан ёввойи табиатни қўллаб-қувватлашда ва Ернинг экологик мувозанатига ҳисса қўшишда муҳим рол ўйнайди.

3.Африка саваннаси энг машҳур ёввойи табиатнинг уйидир

 Африка саваннаси ажойиб ёввойи табиатнинг хилма-хиллиги билан тўлган экотизимдир.  Унинг аҳолиси орасида улуғвор Африка филлари, тезкор гепардлар, узун бўйинли жирафалар, чизиқли зебралар, қудратли шерлар ва сиз ҳеч қачон эшитмаган ҳайвонлар бор. Бу ҳайвонлар ризқ ва сув излаб мавсумий миграцияларни бошлаб, кенг яйловларни кезиб юришади.  Бу ҳайратланарли ҳодиса саваннанинг экологик мувозанатининг муҳим жиҳати ҳисобланади.  500 га яқин турдаги қушларнинг хилма-хиллиги ҳам саваннанинг бой табиатига ҳисса қўшади.  Йиртқичлар ва қушларнинг ноёб аралашмаси билан Африка саваннаси бутун қитъада ёввойи табиат учун муҳим яшаш жойи ҳисобланади.

4.Саванналардаги тупроқда озуқавий моддалар кам.

 Кенг яйловлар билан ажралиб турадиган саванналар кўпинча озуқа моддаларига эга бўлмаган тупроққа эга.  Тез-тез содир бўладиган ёнғинлар, органик моддаларнинг тез парчаланиши ва кучли ёғингарчилик туфайли ювилиши тупроқдан азот ва фосфор каби муҳим озиқ моддаларни йўқ қилади.  Бу озуқа моддаларининг танқислиги ўсимликларнинг ўсиши ва ушбу экотизимларда гуллаб-яшнаётган турли хил ёввойи табиат учун ўзига хос муаммоларни келтириб чиқаради.

 Ушбу чекловларга қарамай, саваннанинг чидамлилиги ва ажойиб биологик хилма-хиллиги унинг флора ва фаунасининг озуқа моддалари кам бўлган муҳитга мослашишини кўрсатади.

 

Одина МАЛЛАБОЕВА тайёрлади,

ЎзМУ Жиззах филиали 3-босқич талабаси.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *