ЖИЗЗАХ: ТАБИАТ  ЁЗГАН ТАРИХ

Самарқанддан Фарғонага борадиган қадимги йўл бир жойда тоғ этагидан, бир жойда даштдан ўтади. Айнан шу йўл ўтган ҳудуд ўрта аср манбаларида Уструшона деб номланган. Бугунги Жиззах вилояти тарихи ана шу йўл, сув ва тоғ билан чамбарчас боғлиқ.

Уструшона қаерда бўлган?

Эрон энциклопедиясида (Encyclopaedia Iranica) ёзилишича, Уструшона ўрта асрларда Мовароуннаҳрнинг Самарқанддан шарқда, Зарафшон дарёсининг юқори оқимида жойлашган вилоят бўлган. У шимолда Сирдарёнинг жанубий бурилишигача, Фарғонанинг ғарбий чеккасигача чўзилган ва Самарқандни Фарғона билан боғловчи магистрал йўл шу ҳудуддан ўтган. Географлар унинг текисликларини ҳосилдорлиги ва яйловлари учун, тоғларини эса фойдали қазилмалари учун мақтаган.

Табиий шароит бу ерда иқтисодиётни белгилаган. Тоғлардан олтин, кумуш, новшадил ва мис купороси қазиб олинган; маҳаллий темир рудасидан Марсманда ва Минк шаҳарларида қурол ҳамда асбоблар ясалиб, Хуросону Ироққача юборилган. Ўрта аср муаллифлари Уструшонани “тўрт юз қалъа мамлакати” деб атаган.

Уструшона ҳукмдорлари “афшин” унвони билан аталган. Уларнинг машҳури Ҳайдар ал-Афшин IX асрда Аббосийлар халифалигининг таниқли саркардаларидан бирига айланган. Ҳозирги Жиззах ўша даврда Дизак номи билан машҳур бўлган: у ғозилар, яъни дашт аҳолисига қарши юришга чиқадиган жангчилар йиғиладиган жой бўлган ва кўплаб работлари бўлган; улардан бири Ходайсар(Худайсар)да афшин томонидан қурилган. Уструшона IX аср охирида Сомонийлар давлати таркибига кирган.

Қабрларда ёзилган тарих

Ёзма манбаларни археология тўлдиради. ЎзР ФА Миллий археология марказининг Жиззах экспедицияси тадқиқотларига кўра, ўрганилган мозорқўрғонларда қадимда кириб келган юечжи, хун, усун ва сармат қабилалари ҳамда илк ўрта асрларда келган хионий, кидарий, эфталит ва турк хоқонлиги даври маданиятига хос белгилар кузатилган. Яъни, воҳада ўтроқ деҳқонлар ва кўчманчи чорвадорлар бир-биридан ажралиб яшамаган, бир-бирининг маданиятини тўлдирган. Сирдарё орқали кириб келган кўчманчилар вилоят халқлари маданий ҳаётига катта таъсир кўрсатгани ҳам мутахассислар томонидан таъкидланади.

Воҳа қандай ўзгараяпти?

Мустақиллик йилларида Жиззах аграр ҳудуддан саноат, хизмат кўрсатиш ва замонавий агрокластерлар ривожланган вилоятга айланмоқда. Боғдорчиликка ихтисослашган Бахмал, Ғаллаорол, Зомин, Янгиобод ва Фориш туманларида 28 минг гектар янги боғ ва токзор барпо этилган. Туризм алоҳида эътибор марказида. Президентимиз томонидан Бахмал — Зомин — Ғаллаорол йўналишида ягона туризм ҳалқасини яратиш, 158 километр йўлни таъмирлаш ва Бахмалда 40 миллион долларлик туризм кластерини ташкил этиш вазифаси қўйилди. Зомин миллий табиат боғи, тоғли ҳудудлар, Айдар-Арнасой кўллар тизими ва Форишнинг ўзига хос табиати бу лойиҳаларнинг асосини ташкил қилади.

Бир кўл тарихи

Жиззах туризмининг энг қизиқ ҳодисаларидан бири — Айдар-Арнасой кўллар тизими. У табиий эмас, деярли тасодифдан пайдо бўлган. 1969 йилда ғайриоддий серсув йилда Сирдарёдаги Чордара сув омбори тўлиб тошди ва ортиқча сув Арнасой пасттекислигига йўналтирилди. Натижада илгари кичик шўр кўл ва ботқоқлар бўлган жойда Айдаркўл ва Тузкон пайдо бўлди. Бугун кўллар тизимининг майдони тахминан 4 минг квадрат километр бўлиб, у Рамсар конвенсияси рўйхатига киритилган. Балиқ ва кўчиб юрувчи қушлар учун муҳим макон. Аммо бу кўл тарихи огоҳлантириш ҳам беради. Парламент сўровида маълум қилинишича, 1994–2000-йилларда кўллар тизимининг сув ҳажми 44 миллиард куб метр бўлган, 2013–2021-йилларда Чордара сув омборидан сув ташланмагани сабабли у қарийб 34 миллиард куб метрга тушган. Мутахассислар фикрича, бундай шароитда кўл сатҳи пасаяди ва шўрланиш даражаси ортади. Демак, бу кўл ёқасида туристик марказ қурилиши уни фақат “манзара” эмас, ўта нозик экологик тизим деб қарашни талаб қилади. 2025 йилда Айдар-Арнасой ҳудудида экологик меҳмон уйлари, қуёш панеллари, ёмғир сувини йиғиш ва чиқиндиларни саралаш тизимларини ўз ичига олган экотуризм лойиҳалари бошлангани ҳам шу билан боғлиқ.

Тарих сабоқлари

Уструшонанинг ўтмиши иккита нарсани кўрсатади. Биринчидан, бу ҳудуд доим йўллар ва табиий бойликлар — сув, тоғ қазилмалари, яйловлар билан бойиган. Иккинчидан, унинг фаровонлиги инсон ва табиат ўртасидаги мувозанатга боғлиқ бўлган. Бугун ҳам тараққиёт йўли шу икки шароитдан четга чиқмайди. Янги меҳмонхона ва аэропортлар тарихий мерос ва экологияни асраган тақдирдагина узоқ муддатли фойда келтиради.

Валишер АБИРОВ,

Тошкент давлат шарқшунослик

университети доценти (PHD).

Гулёра ЯХШИБОЕВА,

шу университет талабаси.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *