Ҳар бир тараққийпарвар жамиятнинг қудрати нафақат иқтисодий ўсиш ёки технологик ютуқлар билан, балки фуқароларнинг фаол позицияси ва давлат ишларига бефарқ бўлмаслиги билан белгиланади. Шу нуқтаи назардан жамоатчилик назорати — давлат ва жамият ўртасидаги ишонч кўпригидир.
Бугун Ўзбекистонда жамоатчилик назорати фақат ҳуқуқий атама эмас, балки демократик ислоҳотларнинг ажралмас қисмига айланди. У фуқароларнинг давлат идоралари фаолиятини кузатиши, камчиликларни кўрсатиши ва энг муҳими — ислоҳотлар жараёнида иштирок этишини таъминлайди.
Ўзбекистон Республикаси Конституциясининг 33-моддасида ҳар ким сўз ва фикр эркинлигига, ахборот излаш ва тарқатиш ҳуқуқига эга эканлиги белгилаб қўйилган. 39-модда эса фуқароларга турли жамоат бирлашмалари ва партияларга уюшиш ҳуқуқини беради. Бу ҳуқуқий кафолатлар 2019 йилда қабул қилинган “Жамоатчилик назорати тўғрисида”ги қонун орқали янада мустаҳкамланди. Унга кўра, фуқаролар, нодавлат ташкилотлар ва оммавий ахборот воситалари давлат идоралари фаолиятини қонун доирасида назорат қилиши мумкин.
Жамоатчилик назоратининг асосий йўналишлари ҳам аниқ белгилаб берилган:
— давлат органлари фаолиятини кузатиш;
— қонунларнинг ижросини таъминлаш;
— давлат хизматлари ва бюджет маблағларидан самарали фойдаланишни баҳолаш;
— ижтимоий-иқтисодий соҳалардаги муаммоларни очиқ кўрсатиш.
Бу тизим — фақат расмий назорат эмас, балки фуқаролик жамиятининг жонли нафасидир.
Жамоатчилик назоратининг таъсири энг аввало давлат бошқарувида сезилади. Фуқароларнинг фаоллиги ортиши натижасида идоралар ўз ишига масъулият билан ёндашади, қарорлар очиқ муҳокама этилади, коррупция ҳолатлари камаяди. Кўп ҳолларда жамоатчиликнинг талабчанлиги мансабдорларнинг ўз вазифасига жиддийроқ қарашга мажбур этади.
Маҳаллий муаммолар — йўл, таълим, соғлиқни сақлаш ёки экология соҳасидаги камчиликлар — айнан фуқароларнинг мурожаатлари орқали тезроқ ҳал этилаётгани бунга ёрқин мисолдир. Жамоатчилик назорати орқали давлат органлари ва аҳоли ўртасидаги мулоқот кучаяди. Бу эса демократиянинг асосий тамойили — “Давлат халқ учун хизмат қилади” деган ғояни амалга оширишга ёрдам беради.
Шу билан бирга, бу соҳада ҳал этилиши лозим бўлган масалалар ҳам йўқ эмас. Баъзан давлат идоралари жамоатчиликка зарур маълумотни ўз вақтида тақдим этмайди, ёки очиқ маълумотлар манбалари чекланган бўлади. Қонун ахборотга эркин кириш ҳуқуқини берса-да, амалиётда бу ҳуқуқни тўлиқ амалга оширишда тўсиқлар бор.
Бошқа бир жиддий муаммо — фуқароларнинг ўз ҳуқуқларини етарлича билмаслиги ва фаолликнинг паст даражада эканидир. Кўпчиликда “менинг фикрим барибир эшитилмайди” деган кайфият ҳукмрон. Шу сабабли, ҳуқуқий маданиятни ошириш, жамоатчилик назорати соҳасидаги билимларни оммалаштириш жуда муҳим. Бунинг учун оммавий ахборот воситалари, ННТлар ва маҳаллий ташаббускорлар фаолроқ бўлиши лозим.
Жамоатчилик назорати самарали бўлиши учун:
— давлат органлари фуқароларга очиқ маълумот тақдим этиши;
— жамоатчилик фаоллигини қўллаб-қувватлаш тизими яратилиши;
— соҳа мутахассислари учун махсус ўқув дастурлари ва тренинглар ташкил этилиши;
— давлат ва жамоат ташкилотлари ўртасида ишончли ҳамкорлик механизмлари ишлаб чиқилиши лозим.
Бу чоралар жамоатчилик назоратини фақат “назорат” сифатида эмас, балки жамият ривожини тезлаштирадиган кучли ижтимоий ҳодиса сифатида шакллантиради.
Жамоатчилик назорати – бу давлатнинг душмани эмас, балки унинг ишончли ҳамкори. У шаффофликни таъминлайди, адолатни мустаҳкамлайди ва жамиятда жавобгарлик ҳиссини кучайтиради. Ўзбекистонда бу соҳада ҳуқуқий асослар яратилган бўлса-да, уларни амалиётда тўлиқ татбиқ этиш, фуқароларнинг фаоллигини ошириш ва очиқликни ҳаёт тарзига айлантириш ҳозирги куннинг долзарб вазифасидир.
Жамоатчилик назорати кучайган сари давлат ва жамият ўртасидаги ишонч мустаҳкамланади. Бу эса ҳар бир фуқаро ҳис қиладиган ҳақиқий тараққиётнинг энг асосий белгисидир.
Элдор ЖАББОРОВ,
Демократик жараёнларни таҳлил қилиш маркази Жиззах вилояти ҳудудий бўлинмаси бош мутахассиси.