Саломатлик ҳар бир инсон учун ҳам восита, ҳам якуний қадриятдир. Нафақат ҳаёт режаларини амалга ошириш, инсоннинг шахс ва индивидуаллик сифатида шаклланиши, балки унинг ҳаётининг ўзи ҳам саломатлик миқдори ва сифатига боғлиқ.
Замонавий одамларнинг соғлиғига бўлган муносабати кўп нарсани ҳал қилади. Моддий фаровонликка эришишга интилаётган кўп одамлар, ҳатто ўзларини ёмон ҳис қилишса ҳам, “охиргигача” ишлашга боришади. Фақат ўта зарур ҳолларда шифокорларга мурожаат қилиб, одамлар ўз касалликларини сурункали босқичга олиб келади. Натижада ногиронлик мақомини олиш, ҳаёт сифатини (ва баъзан маъносини) йўқотишгача бориб етишади. Бундан ташқари, буларнинг барчаси жуда қулай бўлмаган ирсият, спиртли ичимликларни ҳаддан ташқари истеъмол қилиш, чекиш ва саломатликни сақлашга ёрдам бермайдиган зарарли иллатлар фонида содир бўлади. Бинобарин, ўз соғлиғига мутлақ қадрият сифатида адекват муносабатни шакллантириш масаласи жуда муҳим. Шу билан бирга, эркаклар ва аёлларнинг соғлиғига бўлган муносабати ўртасида ажойиб контраст мавжуд. Аёллар статистик маълумотларга кўра, тез-тез тиббий ёрдамга мурожаат қилади, сурункали касалликларга чалиниш эҳтимоли камроқ ва умр кўриш узоқроқ бўлади. Шундай қилиб, тадқиқотнинг долзарблиги инсоннинг соғлиғига бўлган психологик муносабатидаги гендер фарқлари билан боғлиқ.
Ижтимоий психологияда “соғликка муносабат” тушунчаси – бу шахснинг турли хил воқелик ҳодисалари билан индивидуал, танлаб алоқалари тизими, шунингдек, унинг жисмоний ва руҳий ҳолатини баҳолаш, унинг аҳамиятини англаш асосида шаклланган. Шахснинг билимлари, шунингдек, саломатлик ҳолатини ўзгартиришга қаратилган ҳаракатлар. “Соғликка муносабат” таърифи шахсни жамият билан боғлайдиган қадрият ва мотивацион муносабатлар тизимини ўз ичига олади. Соғликка муносабатни ўзини ўзи сақлаш хулқ-атворининг элементларидан бири сифатида тушуниш керак, бу соғлиқни сақлаш соҳасидаги хабардорлик (компетентлик) даражасидан, соғлиқни қадриятларнинг энг юқори иерархиясига киритишдан иборат.
Саломатликнинг яхлит ҳодисасини тушуниш унда жисмоний, ақлий, ижтимоий, маънавий ва ахлоқий компонентларнинг мавжудлигини назарда тутади. Саломатликнинг инсоннинг турмуш тарзига (соғлиғини 50-55% га аниқлайди), ирсиятга (15-20%), атроф-муҳит омилларига (20-25%), соғлиқни сақлашга (8-10%) боғлиқлиги кенг маълум. Соғликка таъсир қилувчи омилларнинг бундай тақсимланиши кўпроқ даражада муаммога тиббий-ижтимоий ёндашувни тавсифлайди. Психологик нуқтаи назардан, юқорида қайд этилган таъсир этувчи воситаларнинг ҳар бири (маълум даражада ирсият бундан мустасно) ташқи ифода бўлиб, бутун жамиятда ва жамиятда ҳукмронлик қиладиган ўша қадриятлар, ғоялар, муносабатлар ва стереотипларнинг натижасидир. маълум бир шахс, яъни психологик саломатлик омиллари.
“Соғликка муносабат” социологик тушунча сифатида биринчи марта И. В. Журавлева томонидан тасвирланган ва унинг асарлари ҳозирги вақтда ушбу билим соҳасидаги мутахассисларнинг эътиборига лойиқдир.
Соғликка муносабат инсон саломатлигини сақлаш (касалликларнинг олдини олиш ва даволаш) ва унинг шаклланиши (атроф-муҳит омилларига юқори мослашишни таъминлайдиган биологик потенциалнинг ривожланиши) билан белгиланади. Соғликка муносабат шахс, ижтимоий гуруҳлар, давлат ва умуман жамият даражасида баҳоланади. Шахснинг соғлиғига муносабати инсон ҳаётининг маълум бир даврида шаклланган билим ва қадрият йўналишлари асосида ўз соғлиғини баҳолаш (ўзини ўзи баҳолаш) билан белгиланади.
А.И.Фёдоровнинг фикрига кўра, шахснинг соғлиғига муносабати қуйидаги кўрсаткичлар билан тавсифланиши мумкин:саломатликни баҳолаш (ўзини ўзи қадрлаш), тиббий хабардорлик (соғлиқни сақлаш соҳасидаги билимлар), соғлиқни сақлаш соҳасидаги қадриятлар тизими, инсоннинг соғлиғини сақлаш бўйича фаолияти). Инсоннинг ўз ҳолатини ўз-ўзини баҳолаши ўзига хос кўрсаткич ва хатти-ҳаракатларнинг тартибга солувчисидир. Тиббий онглилик инсоннинг энг кенг тарқалган касалликларнинг олдини олиш, тана тизимларининг нормал ишлаши тамойиллари ва биринчи тиббий ёрдам кўрсатиш қоидалари соҳасидаги билимлари билан тавсифланади.
“Соғликка муносабат” тушунчаси ҳали ҳам психологик фан учун нисбатан янги. Ушбу концептуал конструкция ҳозирги вақтда кўпроқ тавсифловчи хусусиятга эга ва “муносабат” психологик тушунчасига ўхшашлик асосида яратилган. Соғликка муносабат – бу одамларнинг соғлиғига ҳисса қўшадиган ёки аксинча, хавф туғдирадиган атрофдаги воқеликнинг турли ҳодисалари билан индивидуал, танлаб алоқалар тизими, шунингдек, шахс томонидан унинг жисмоний ва руҳий ҳолатига маълум баҳо бериш ҳисобланади.
Унинг таъкидлашича, кўп одамлар соғлиғига бўлган муносабатида жиддий қарама-қаршиликларни яширган. Бир томондан, илмий далилларга асосланмаган ҳолда, соғлиқнинг аҳамияти кундалик онгда жуда юқори. Бироқ, саломатликни сақлашга қаратилган эътиборда, самарали, хулқ-атвор компонентининг жиддийлиги саломатлик ҳақидаги билимлар миқдорига ҳам, унинг заифлашишига ҳиссий реакцияларнинг кучига ҳам мос келмайди. Бундан ташқари, бу нафақат соғлом одамларга, балки аллақачон жиддий соғлиғи бузилган одамларга ҳам хосдир. Шуни таъкидлаш керакки, “саломатликка муносабат” тушунчаси ҳали ҳам психологик фан учун нисбатан янги.
Кундалик фаолият ва хатти-ҳаракатларнинг асоси бўлиш учун соғлиқ ҳақидаги билимларни онгли равишда тушуниш керак.
Бу хабардорлик уни “ҳис қилиш” ва ҳиссий “бошдан кечириш” жараёнида юзага келади ва махсус соғлиқни сақлаш машқларини бажариш пайтида мустаҳкамланади, бу билимларнинг шахсий аҳамиятини, уни тушунишни таъминлайди ва шахснинг субъектив қадрият муносабатини шакллантиради.
Шундай қилиб, соғликка муносабат – бу одамларнинг соғлиғига ёрдам берадиган ёки аксинча, таҳдид соладиган атрофдаги воқеликнинг турли ҳодисалари билан индивидуал танланган алоқалар тизими, шунингдек, шахс томонидан унинг руҳий ёки жисмоний ҳолатини муайян баҳолаш туридир. Шахсда саломатлик маданияти ва соғлом турмуш тарзини шакллантириш мураккаб ижтимоий, психологик ва педагогик муаммо бўлиб, унинг муваффақиятли ҳал этилиши кўплаб омилларга боғлиқ. Ушбу муаммони ҳал қилиш ҳар қандай одам учун жуда муҳим, аммо катталар учун алоҳида аҳамиятга эга.

Венера ТУРСУНҚУЛОВА,
Бахмал тумани “Инсон” ижтимоий хизматлар маркази бош мутахассис психологи.