БУҒ МАШИНАЛАРИ: АВТОМОБИЛЛАРНИНГ ИЛК АЖДОДИ

Буғ машинаси – буғ двигателлари билан ишлайдиган дастлабки автомобиль бўлиб, XIX асрда инновацион транспорт усули сифатида пайдо бўлган. Буғ машиналари ташқи ёниш принципи бўйича ишлаган. Ёқилғи – кўмир ёки ўтин двигателдан ташқарида ёндирилиб, қозондаги сувни иситиш учун буғ ҳосил бўлган. Кейин бу буғ кенгайиб, автомобил ғилдиракларига уланган пистонларни ҳаракатга келтиради.

 

Буғда ишлайдиган биринчи амалий транспорт воситалари 1700 йилларнинг охирида ишлаб чиқилган. Француз муҳандиси Николас-Жозеф Кугно 1769 йилда энг қадимги намуналардан бирини ясади. Унинг, асосан, артиллерияни ташиш учун мўлжалланган уч ғилдиракли машинаси дунёдаги биринчи ўзиюрар автомобил ҳисобланади. Бироқ, унинг оғир қозони ва чекланган қуввати кундалик фойдаланиш учун амалий бўлмаган.

1800 йилларнинг бошларида бир нечта ихтирочилар буғли машина технологиясида сезиларли ютуқларга эришдилар. Британиялик ихтирочи Ричард Тревитик 1800-йилларнинг бошларида бир қатор буғ йўл транспорти, шу жумладан,  йўловчи вагонларини яратди. Унинг иши транспортда буғ қўзғалиш имкониятларини кўрсатди, аммо оғирлик ва сув таъминоти билан боғлиқ муаммолар муаммолигича қолди.

 

Буғли машиналарнинг олтин даври 1800 йилларнинг охири ва 1900 йилларнинг бошларига тўғри келди. Stanley, White ва Losomobile каби компаниялар таниқли ишлаб чиқарувчиларга айланди. Эгизак ака-ука Френцис ва Фрилан Стенли томонидан асос солинган Stanley motor Carriage company энг машҳур буғли машиналарни ишлаб чиқарган. “Stanley Steamers” номи билан танилган бу машиналар тезлиги билан машҳур эди. 1906 йилда Stanley Steamers қуруқликдаги тезликни соатига 127 милядан ошиб кетиш рекордини ўрнатди –  бу ўша вақт учун ажойиб ютуқ.

 

Дастлабки муваффақиятларга қарамай, буғ автомобиллари бензин билан ишлайдиган машиналар билан қаттиқ рақобатга дуч келди. Бензинли автомашиналар билан ишлайдиган ички ёнув двигатели буғ ташувига нисбатан бир қанча афзалликларга эга эди. Бензинли двигателлар одатда енгилроқ, ишга тушириш осонроқ ва камроқ техник хизмат кўрсатишни талаб қилади. Бундан ташқари, кенг тарқалган бензин тарқатиш тармоғининг ривожланиши ҳайдовчилар учун ёқилғи қуйишни янада қулай қилди.

 

1920 йилларга келиб, буғли машиналарнинг машҳурлиги пасайиб кетди. Генри Форд ва бошқалар томонидан такомиллаштирилган оммавий ишлаб чиқариш техникаси бензинли автомобилларни янада арзонроқ ва кенг омма учун очиқ қилди. Буғли автомобиль ишлаб чиқарувчилари рақобатлашиш учун курашдилар, натижа эса маълум – кўпчилик бизнесдан чиқиб кетди.

Бугунги кунда буғ автомобиллари автомобилсозлик тарихидаги қизиқарли бобдир. Улар энди умумий фойдаланишда бўлмаса-да, буғли машиналар дастлабки ихтирочиларнинг ижодкорлиги ва зукколигидан далолат беради. Ишқибозлар ва коллекционерлар ушбу транспорт воситаларини сақлаб қолиш ва тиклашда давом этмоқдалар.  Эндиликда уларни бутун дунё бўйлаб эски автомобиллар кўргазмалари ва музейларида учратиш мумкин.

 

Ҳамида БЕКМУРЗАЕВА тайёрлади,

ЎзМУ Жиззах филиали 3-босқич талабаси.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *